In Persian (adapted from Soureh Mehr Magazine):
غلامرضا مرشد ورزنده معروف به رضا ورزنده، سال 1305 در كاشان متولد شد. پدرش كه با موسیقی بخوبی آشنائی داشت،از كودكی او را به این سو كشاند و او نواختن سنتور را مجدانه آغاز كرد. در دهه 30، به تهران آمد و در رادیو به كار مشغول شد در این رسانه، او كنار اساتیدی نظیر صبا و محجوبی، معلومات خود را اعتلا بخشید و سبك شخصی سنتورنوازی خود را كاملتر كرد. سنتور او نیز منحصر به فرد بود و اندازهای متفاوت نسبت به سازهای مرسوم داشت. هنگام نواختن معمولاً، حولهای روی سیمها انداخته، آن گاه روی ساز مینواخت.
سنتورنوازی ورزنده از چند نظر قابل بررسی است. شیوه او هر چند شخصی است
اما ساختار جملات و بیان كلی ساز با موسیقی هنری و قدیم ایران ارتباط عمیق
دارد. در شیوه او تكیه بر بداههنوازی مسلم است و در هنر بداهه او را از
توانمندترین موسیقیدانان آن سالها به شمار میآورند. اما بداهههای او همگی
با ساختار وفضائی مرتبط است كه تا حدودی آن را از شیوههای مرسوم بداههنوازی
در رادیو نیز دور میكند. قدیمیترین اسناد مربوط به سنتورنوازی، به زمان
قاجار و نواختههای محمدحسنخان و محمد صادق خان سرورالملكی باز میگردد.
در دورههای بعد، علیاكبر شاهی و سماع حضور اساتیدی هستند كه از نواختههای
آنان آثاری بر لوله فونوگراف و صفحه گرامافون ضبط شده است. حبیب سماعی
فرزند سماع حضور، در آغاز قرن كنونی و از آغاز تأسیس رادیو، تنها نوازندهای
بود كه با تسلط و آشنائی كامل بر موسیقی ایرانی نوازندگی میكرد. از دهه سی
افراد مختلفی به نوازندگی این ساز روی آوردند اما این دوران تنها به شیوه
دو هنرمند وابسته است: فرامرز پایور و رضا ورزنده كه دو شیوه و سبك متفاوت
در نوازندگی داشتند
همانگونه كه ذكر شد، رضا ورزنده با سب و شیوهای كاملا شخصی مینواخت. توجه
به جملات آوازی، ریزهای پر، تحرك بسیار در اجرای جملهها، سونوریته شفاف
اما ویژه و خاص از ویژگیهای ساز او به شمار میرود. نكته جالب آن كه هنرمند
بزرگ آواز ایران، محمدرضا شجریان، اولین آواز خود را سال 1346 در رادیو به
همراه سنتور مرحوم ورزنده اجرا كرد. این همراهی سبب پیدائی دوستی و الفتی
دیرینه و عمیق گردید . شجریان كه خود با نوازندگی سنتور آشنائی داشت و از
محضر ورزنده و پایور بهره برده بود، چنان علاقهای به ورزنده داشت كه در
مصاحبهای اعلام كرد: وقتی در سال 1355 ورزنده درگذشت، همان روز به یاد او
قدری سنتور نواختم و بعد از آن دیگر هیچگاه دست به این ساز نزدم».
شخصی بودن و درونی بودن سبك ورزنده از سوئی و عدم تدریس منظم شیوه او از
سوی دیگر، سبب شد تا شیوه نوازندگی سنتور ورزنده، چندان گسترش نیابد و حتی
به فراموشی سپرده شود. با این حال، میتوان بداههنوازیهای او را بتنهائی یا
در كنار ساز اساتید دیگر بارها شنید و نكتههای فراوانی آموخت. یادش گرامی
باد.
In English (by N. Hekmat):
Reza Varzandeh was born in Kashan, Iran in 1927. His father, Gholam-Reza Morshed Varzandeh was an accomplished santur player and from the age of 7, began teaching his son the santur. By the age of 10, Reza was fully trained in the Iranian music modal or "dastgah" system. By his early teens, Reza had emerged as a gifted santur player in Kashan and, by some accounts, was thought to have surpassed his father in his mastery of the instrument.
Hossein Ghavami, a well-known Iranian singer, on travel to Kashan discovered Reza Varzandeh's talent and encouraged him to pursue further studies of the Persian santur under Habib Samaiee, the nationally famous santur player of the time. On account of Hossein Ghavami, when Reza Varzandeh left Kashan to Tehran in his early 20s, Habib Samaiee had passed.
Reza spent his first few years in Tehran performing on the army radio and studied under prominent musicians Saba and Mahjoubi. After a few years, Varzandeh began performing on Radio Tehran and the popular Golha radio programs, through which he achieved widespread recognition throughout Iran. Reza Varzandeh developed his own brilliant and revolutionary technique for playing the santur. His wooden hammers (or "mezrab"), unlike the conventional mezrab, lacked any finger slots. This shape allowed Varzandeh to move the mezrab with his fingers, in place of his wrist or arm. Varzandeh introduced techniques to soften the sound of the santur. Often, he used his hands to temporally constrain the echo emanating from the santur strings (much like the soft pedal of the piano) or struck the strings over a thin towel placed over the top face of the santur.
As a young musician in Tehran, Varzandeh quickly became recognized for his mastery of the dastgahs and improvisational skills. Remarkably, every piece he performed was unrehearsed and grossly distinct from any other previously performed. His solo performances are characterized by awe-inspiring passages through the Persian dastgahs and the uplifting modulations of rhythms. With immeasurable and unseen talent, with full precision Varzandeh accompanied groups and singers on his first time hearing the performed compositions or songs.
For nearly 30 years, Varzandeh was heard daily by millions on national Iranian radio and television and played alongside the leading Iranian musicians during his time. At 50 years of age, on the edge of poverty, the musical legend's life came to an abrupt end, after suffering from a sudden massive heart attack in 1977. Today, Varzandeh only remains known to a select minority of Iranians and his technique practiced by a few.